In de Kunsthal in Rotterdam moeten we zijn, deze keer. Een mooie thematentoonstelling: Water en de Nederlanders, Zoet & Zout. Maar wie iets minder snel uit zijn luie stoel opveert, kan ook zijn hart ophalen aan de bijbehorende publicatie. Een prachtig lees- en fotoboek, waarin het nieuwe Nederland-waterland op een verrassende en hanteerbare manier wordt voorgeschoteld.
(illustratie: plan Waterdunen bij Breskens) Sommige ontwikkelingen gaan sluipend. Maar als je dan een aantal zaken op een rijtje zet, denk je: verroest, er verandert echt iets. Die ervaring had ik bij het lezen van Zoet & Zout. Het komt erop neer dat we de laatste twintig à dertig jaar de omgang met zee-, rivier- en binnenwater fundamenteel hebben veranderd. Volgens de geboren Amerikaanse Tracy Metz – samen met kunsthistoricus Maartje van den Heuvel verantwoordelijk voor tekst en beeld in het boek – speelt klimaatverandering daarbij een belangrijke rol. De zeespiegel stijgt, de rivieren wassen en treden meer buiten hun oevers, het regent vaker en harder. Internationaal is er grote belangstelling voor hoe dat altijd al een beetje rare onder de zeespiegel gelegen landje met die fenomenen omgaat.
Het antwoord is – in mijn woorden gezegd – simpel. Na de laatste grote Ramp van 1953 zijn we in een kramp geschoten. Dit nooit meer, was de reactie, en met de Deltawerken dachten we de zee behalve bij die ene super-superstorm voor altijd buiten de deur te houden. Dammen, keringen, stuwen, compartimenteringswerken, het kon niet op. Zeeland veilig, zei koningin Beatrix in 1986 op de door haar in gebruik gestelde stormvloedkering in de Oosterschelde. Er moeten op dat moment wetenschappers geweest zijn die toen al wisten dat de rijzing van de zeespiegel gaande was en vrijwel zeker door zou zetten.
(foto: het Zwin)
In de loop van de jaren negentig, toen de grote rivieren ouderwets – zie de rampverhalen in de 19e eeuw – angst aanjoegen, kenterde het tij – mentaal gesproken. Geef het water meer ruimte, sluit het niet buiten, sta niet met je rug naar de zee, maar zorg voor een samenleving die de ‘vijand’ niet alleen bestrijdt, maar ook waar het kan omarmt. Dus werden er dammen geopend, wordt er ontpolderd, wordt er op en aan het water gebouwd, werd er volop plas-dras aangelegd. Niet iedereen dreef mee op dat kenterend tij - kijk naar de stugge anti-ontpolderaars en Waterdunen-nee. Maar dat zijn achterhoedegevechten, daarvan ben ik overtuigd.
Het blijft natuurlijk aanmodderen. Als mens hebben we de neiging alles in de hand te houden. Gecontroleerd overstromen, dat soort begrippen lees je dan opeens. We denken dat we met de natuur kunnen spelen. Nog niet zo lang geleden hoorde ik voor het eerst van een zandmotor: een voor de kust opgespoten zandbank, die door de getijdewerking wordt afgekalfd en waarvan het zand dan langs de kust wordt verspreid. Ik vind het een werkelijk prachtige vondst. Maar het gaat uiteraard net zolang goed, tot het op een keer werkelijk helemaal fout gaat. Dat klinkt Cruyffiaans, maar ook die heeft wel eens gelijk gehad.
Het zijn maar enkele losse opmerkingen bij een bijzonder mooie uitgave. Tracy Metz – ze komt dinsdag 10 april voor een lezing naar de Drvkkery in Middelburg – vangt haar beschouwingen in de thema’s ‘Zoet, zilt en zout’, ‘Dijken en polders’, ‘Groot water’, ‘Natte stad’ en ‘Catastrofe’. Maartje van den Heuvel onderzocht hoe de verbondenheid met water tot uitdrukking komt in de beeldende kunst en mediacultuur.
Tracy Metz en Maartje van den Heuvel: Zoet & Zout – Uitgeverij NAi Uitgevers, 29,50 euro.
**********************
In de PZC van 14 februari 2012 werd een ruim verhaal over de expositie in de Kunsthal in Rotterdam gepubliceerd:
Het water en de Nederlanders
door Rinze Brandsma
Welke Nederlander heeft er nou niks met water, zoet of zout? Water moet wel het meest bepalende element zijn van de Nederlandse identiteit. Dat vind je terug in onze kunst, van vroeger en nu, zo is te zien op de expositie Zoet & Zout in de Kunsthal in Rotterdam. Expositie ‘Zoet & Zout’ in de Kunsthal Rotterdam toont werk van oude en nieuwe meesters.
Maartje van den Heuvel, kunsthistorica in Leiden, maakte de koppeling tussen het ‘Water en de Nederlanders’ en de kunst. Voor de Kunsthal in Rotterdam is zij gastcurator van een bijzondere tentoonstelling met dat thema. Zoet & Zout toont onze verbondenheid met water in historische en hedendaagse beeldende kunst en mediacultuur. De kunst speelt een wezenlijke rol bij onze beeldvorming over water. En die van het buitenland over ons. Wie hier woont, in het Deltagebied van Mark, Dintel, Amer, Hollandsch Diep en de Zeeuwse stromen, vindt in haast elk werk herkenning.
Niet alleen in bijvoorbeeld die iconische foto die Ed van Wijk maakte in Stavenisse, bij de evacuatie tijdens de Watersnoodramp van 1953 (foto hiernaast). Of in het schilderij over de legendarische redding van de baby in zijn mandje bij de St. Elisabethsvloed: met die kat die het wiegje in alle watergeweld in evenwicht houdt. De Kunsthal noemt het dan ook een ‘familietentoonstelling’, waar jong en oud zich in zal herkennen. Het is een grote expositie, met zo’n 125 werken van grote meesters, oud en nieuw. Historische topstukken van Rubens, Jan van Goyen, Jacob Maris, Salomon van Ruysdael tot en met Co Westerik, Edgar Fernhout en fotografen als Emmy Andriesse, Ed van der Elsken en Rineke Dijkstra. En hedendaagse videokunst, zoals van het zussenduo L.A. Raeven, Bill Viola en Nederlandse veejays. ,,Het is het erfgoed van Nederland”, zegt Maartje van den Heuvel, met initiatiefneemster Tracy Metz co-auteur van het gelijknamige boek dat tegelijk catalogus van de Rotterdamse expositie is. ,,Allereerst de strijd tegen het water, en het gebruik van het water in de strijd, ook om militaire redenen. Ten tweede het verbond dat wij Nederlanders met het water sloten en wat dat betekende voor ons landschap. Dat is al eeuwen wereldberoemd. Ten derde het gewin: onze bloeiende zeevaart en visserij. Ten vierde het plezier en vermaak, dat we dankzij het water hebben. En denk ten slotte aan de mythe, de symboliek van het water.”
Dat zijn de vijf thema’s die de ruggegraat vormen van de tentoonstelling: strijd, verbond, gewin, vermaak en mythe. Maartje van den Heuvel is conservator fotografie en fotografica bij wat voorheen het Leidse Rijksprentenkabinet was, nu de sectie Bijzondere Collecties in de Universiteitsbibliotheek in Leiden. Daar zit de oudste en rijkste fotocollectie van Nederland in huis. Zij maakte als freelance curator al vaker tentoonstellingen voor musea, zoals voor het Kröller-Müller, over het Nederlandse landschap, het Dordrechts Museum en het Nederlands Fotomuseum. Zo’n grote expositie over het water, de Nederlanders en de kunst was een al lang sluimerend idee bij haar. ,,Als Nederlander heb je een sterke band met het water: de geschiedenis, hobby’s, zoals afgelopen maand het schaatsen. Ik heb voor eerdere tentoonstellingen al zoektochten gedaan in de depots van grote musea. Hoe we tegen het water aankijken en de rijkdom daarvan, en hoe dat door de eeuwen heen in de kunst terecht kwam. Dat intrigeerde mij. Mijn eigen achtergrond is de fotografie en mediakunst. Maar beeldtradities komen voort uit de schilderkunst. Daar borduren fotografen vaak op voort. Dat maakt zo’n koppeling als bij Zoet & Zout zo leuk.”
Wat Van den Heuvel drijft bij het samenstellen van de tentoonstelling is ‘de brede rijkdom van water in kunst en media’. ,,Het is een geïnspireerde manier van kijken naar water. Ons verbond met het water is ook wereldberoemd. Het was een Nederlandse vinding in de schilderkunst van de zeventiende eeuw, dat voor het eerst het landschap niet als achtergrond werd gebruikt, maar als onderwerp op zich. Die Hollandse schilderijen werden toen een groot exportproduct, een hype. Dat was revolutionair. Een doodgewoon onderwerp als een veerpont werd hoofdonderwerp, zoals bij Salomon van Ruysdael. Dat was toen internationaal een sensatie. En nog altijd hebben de grote musea in de westerse wereld een zaaltje met Hollandse polderlandschappen. Het bepaalde het beeld van het Nederlandse landschap naar het buitenland: het water vanzelfsprekend en harmonieus in het landschap. De alledaagse pracht van de manier waarop wij met water omgaan.”
Expositie: Zoet & Zout, Water en de Nederlanders, t/m 10 juni in Kunsthal, Rotterdam. Geopend: di. t/m za. 10.00-17.00 uur, zon- en feestdagen 11.00-17.00 uur, ma. gesloten.
